27 ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΣΤΑ 457 ΧΡΟΝΙΑ ΒΕΝΕΤΟΚΡΑΤΙΑΣ(1204-1661)
του ΔΗΜ.ΚΩΝ ΣΑΡΡΗ
(πρ. Υφυπουργού-ΓΓΑ-Νομάρχη Ηρακλείου)
<<Τη Λευτεριά Ρωτήσανε ποιάς Μάνας είσαι ΓΈΝΝΑ .Και εκείνη αποκρίθηκεΤΟ ΚΡΗΤΙΚΟ ΤΟ AIMA
Οι κυριότερς Επαναστάσεις
Ο δούκας της Κρήτης Ιάκωβος Τιέπολο εγκαταστάθηκε στον Χάνδακα στα 1209. Δυο χρόνια αργότερα κι ενώ ακόμα οι Βενετσιάνοι βρίσκονταν σε διαδικασία συναλλαγής με τον Γενοβέζο κόμη της Μάλτας, Ερρίκο Πεσκατόρε, ξέσπασε η επανάσταση «των Αγιοστεφανιτών». Ήταν η οικογένεια των Αργυρόπουλων που πήρε τα όπλα. Γύρω της συνασπίστηκαν οι Κρητικοί, κατέλαβαν τα φρούρια του Μιραμπέλλου και της Σητείας και κυριάρχησαν στην Ανατολική Κρήτη. Ο δούκας τα χρειάστηκε.
Με την υπόσχεση ότι θα του δώσει ανταλλάγματα, ζήτησε τη βοήθεια του δούκα της Νάξου Μάρκου Σανούδου (βλ. [ Πατριδογνωσία ] «Ιστορία των Κυκλάδων»: Το δουκάτο του Αιγαίου και «Ιστορία της Νάξου»: Η επέλαση των Βενετσιάνων). Ο Μάρκος Σανούδος κατέφθασε στο νησί με ισχυρές δυνάμεις και κατάφερε να νικήσει τους επαναστάτες. Ζήτησε τα υπεσχημένα. Ο Τιέπολο άρχισε τις αναβολές. Ο Σανούδος συνεννοήθηκε με τον Βυζαντινό άρχοντα, Κωνσταντίνο Σεβαστό Σκορδίλη. Ένωσαν τις δυνάμεις τους κι επιτέθηκαν στον Χάνδακα, τον οποίο και κυρίευσαν.
Ο Τιέπολο το έσκασε μεταμφιεσμένος σε γυναίκα. Σανούδος και Σκορδίλης προσπάθησαν να θέσουν υπό τον έλεγχό τους ολόκληρη την Κρήτη. Οι Βενετσιάνοι όμως ήθελαν με κάθε τρόπο να κρατήσουν το νησί. Ο Τιέπολο επανήλθε με στρατό από τη μητρόπολη. Ο Μάρκος Σανούδος πείστηκε να υπογράψει συνθήκη ειρήνης κι επέστρεψε στη Νάξο (χειμώνας του 1212 - 13).
Στα 1219, ήταν η σειρά των οικογενειών Σκορδίλη και Μελισσηνού να επαναστατήσουν. Ο καστελάνος του Μονιπάρι, στο Ρέθυμνο, φέρθηκε ληστρικά σε κάποιον ντόπιο Βυζαντινό αριστοκράτη. Σκορδίληδες και Μελλισσηνοί πήραν τα όπλα. Σε σύντομο διάστημα, έντρομος ο νέος δούκας της Κρήτης, Ντομένιο Ντελφίνο, είδε ολόκληρη τη Δυτική Κρήτη να ελέγχεται από τους επαναστάτες. Έσπευσε να συνθηκολογήσει μαζί τους. Η συνθήκη προέβλεπε την επιστροφή εδαφών συνολικής έκτασης μιας σεξτέριας (έξι ήταν τότε όλες κι όλες στο νησί) που είχαν καταληφθεί από τους Βενετσιάνους, απελευθέρωση 75 υποτελών των Βυζαντινών που είχαν συλληφθεί, επιβολή ποινών σε όποιους φεουδάρχες Βενετσιάνους αδικούσαν ντόπιους υποτελείς (βιλλάνους) και άλλα λιγότερο σημαντικά. Με τη σειρά τους, οι οικογένειες Σκορδίλη και Μελλισσηνού ορκίστηκαν πίστη στη Γαληνότατη. Οι αρχηγοί των επαναστατών έγιναν ισότιμοι με τους Βενετσιάνους φεουδάρχες.
Στα 1222, νέοι Βενετσιάνοι φεουδάρχες έφτασαν στο νησί. Θέλησαν να οικειοποιηθούν γη των Μελισσηνών. Αυτόματα, ξέσπασε επανάσταση. Στα 1224, οι Βενετσιάνοι υπέγραψαν νέα συνθήκη μαζί τους. Προέβλεπε την παραχώρηση δυο φέουδων στους επαναστάτες.
Νέα επανάσταση ξέσπασε στα 1228, πάλι από τους Μελισσηνούς που αυτή τη φορά είχαν συμμάχους τον αυτοκράτορα της Νίκαιας, Ιωάννη Βατάτζη, και τις οικογένειες των Αρκολέων και των Δρακοντοπούλων. Η αυτοκρατορική βοήθεια ήταν μικρή αλλά οι τοπικοί φεουδάρχες αποδείχτηκαν ισχυροί. Με συνθήκες του 1232 και του 1233, οι επαναστάτες που ενισχύθηκαν κι από τους Σκορδίληδες και τους Δαιμονογιάννηδες, πέτυχαν νέα προνόμια, εξισώνονταν με τη βενετσιάνικη αριστοκρατία και πετύχαιναν την προστασία των υποτελών τους από την βενετσιάνικη αυθαιρεσία. Οι αδελφοί Ιωάννης και Κωνσταντίνος Δρακοντόπουλοι συνέχισαν να πολεμούν ως το 1236, οπότε κι αυτοί υπέγραψαν ανάλογες συνθήκες.
Ακολούθησε η πρώτη ειρηνική δεκαπενταετία, χωρίς επαναστάσεις και ξεσηκωμούς. Όμως, στα 1251, νέα επανάσταση ξέσπασε στη Δυτική Κρήτη. Δεν είχε διάρκεια αλλά έγινε αιτία νέοι Βενετσιάνοι άποικοι να φτάσουν στην Κρήτη. Στα 1252, ίδρυσαν τα Χανιά.
Η «Ειρήνη του Αλέξιου Καλλέργη»: Στα 1261, ο αξιωματικός του βασιλιά Μιχαήλ της Νίκαιας, Αλέξιος Στρατηγόπουλος της οικογένειας των Μελισσηνών, πήρε με αιφνιδιασμό την Κωνσταντινούπολη που οι Φράγκοι είχαν ξεχάσει αφύλακτη. Ο τελευταίος Λατίνος αυτοκράτορας, Βαλδουίνος (1217-1272), έφυγε στη Γαλλία. Στις 15 Αυγούστου, ο βασιλιάς της Νίκαιας μπήκε στην Πόλη, ένωσε τα δυο κράτη (Κωνσταντινούπολης και Νίκαιας) κι έγινε αυτοκράτορας Μιχαήλ Η’ Παλαιολόγος, ιδρύοντας την τελευταία δυναστεία της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Ο Μιχαήλ έμελλε να ζήσει ως το 1282.
Ο Μιχαήλ Παλαιολόγος προσπάθησε να ανακτήσει τα εδάφη της άλλοτε κραταιάς Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Το φιλέτο βρισκόταν στην Κρήτη. Κι επιπλέον, ο Μιχαήλ είχε συμμαχήσει με τους Γενοβέζους που ήταν γεννημένοι αντίπαλοι των Βενετσιάνων. Στο νησί έφτασε κάποιος Στέγγος, πράκτοράς του, που ξεκίνησε επαφές για διαπιστώσει αν υπήρχε έδαφος για επανάσταση. Δεν υπήρχε.
Οι αριστοκράτες της Κρήτης δεν επαναστατούσαν αναζητώντας την εθνική αποκατάσταση αλλά για να επανακτήσουν τα φεουδαρχικά τους προνόμια, όταν αυτά τύχαινε να πληγούν. Εξομοιωμένοι με τους Βενετσιάνους φεουδάρχες, προτιμούσαν να είναι υποτελείς στη Γαληνοτάτη (αριστοκρατική) Δημοκρατία, παρά υπήκοοι του Βυζαντινού αυτοκράτορα. Ο άρχοντας Αλέξιος Καλλέργης απλά βρήκε ευκαιρία να διεκδικήσει μερικά ακόμα προνόμια. Στα 1265, η όποια επαναστατική κίνηση κόπασε με υπογραφή συνθήκης ανάμεσα στη Βυζαντινή αυτοκρατορία και τη Βενετία. Ο Μιχαήλ υποχρεωνόταν να αποσύρει τους πράκτορές του («τους ανθρώπους της αυτοκρατορίας μου», γράφει το κείμενο) από την Κρήτη. Τους απέσυρε κι έστειλε άλλους.
Η επανάσταση ξέσπασε το 1268 (κατά τον καθηγητή Ν. Β. Τωμαδάκη) ή το 1272 (κατά την ερευνήτρια του Κέντρου Βυζαντινών Ερευνών του ΙΙΕ, Χρύσα Μαλτέζου). Αρχηγοί της ήταν οι φεουδάρχες αδελφοί Γεώργιος και Θεόδωρος Χορτάτζης. Ο Αλέξιος Καλλέργης ήρθε σε επαφή με τους Βενετσιάνους, απέσπασε υπόσχεση για απονομή σειράς προνομίων και έσπευσε να εκδηλώσει έμπρακτα την αντίθεσή του στην επανάσταση των Χορτάτζηδων. Έξι χρόνια αργότερα (1274 ή 1278), η επανάσταση είχε εκφυλλιστεί, οι Χορτάτζηδες έφυγαν στη Μ. Ασία και ο Αλέξιος Καλλέργης εξασφάλιζε το δικαίωμα των ντόπιων αριστοκρατών να παντρεύονται Βενετσιάνες ή να δίνουν γυναίκες των οικογενειών τους ως συζύγους Βενετσιάνων φεουδαρχών. Την εποχή εκείνη, οι Βενετσιάνοι της Κρήτη ήταν λιγότεροι από 10.000, ενώ οι ντόπιοι τουλάχιστον δεκαπλάσιοι. Ο Καλλέργης είχε την ελπίδα ότι, με τις επιγαμίες, σύντομα οι Βενετσιάνοι θα είχαν απορροφηθεί.
Η ελπίδα του Καλλέργη ήταν ο φόβος της Βενετίας. Τα προνόμια ανακλήθηκαν. Ο Αλέξιος Καλλέργης ετοιμάστηκε για τη μεγάλη σύγκρουση. Η επανάσταση ξέσπασε στα 1282, ενώ στο νησί έφτασε ο νέος δούκας της Κρήτης, Ιάκωβος Δάνδολος, με εντολή να συλλάβει τον Καλλέργη. Δύσκολη υπόθεση. Ο επαναστάτης δεν διακινδύνευε την αλλαγή της κυριαρχίας στο νησί αλλά φρόντιζε να δυναμώνει τη δική του θέση δημιουργώντας δικό του κράτος μέσα στη βενετσιάνικη επικράτεια. Η επανάσταση συνεχιζόταν σφοδρή, όταν στα 1293 φάνηκε στα κρητικά νερά ο γενοβέζικος στόλος του Λάμβα Ντόρια (μακρινού προγόνου του ανίκητου ναυμάχου, Αντρέα Ντόρια). Ο Γενοβέζος κατέλαβε τα Χανιά και πρότεινε στον Καλλέργη να συμπράξουν εναντίον των Βενετσιάνων. Ο Καλλέργης αρνήθηκε. Αν ήθελε αλλαγή κυρίαρχου θα προτιμούσε τους Βυζαντινούς κι όχι τους Γενοβέζους. Ο Ντόρια αποχώρησε. Ο Καλλέργης συνέχισε να πολεμά. Στα 1299, οι Βενετσιάνοι αναγκάστηκαν να προτείνουν ειρήνη. Η συνθήκη τιτλοφορείται μεγαλόπρεπα «Ειρήνη του Αλέξιου Καλλέργη» (Pax Alexii Kalergii) και περιλαμβάνει 33 άρθρα. Ανάμεσά τους και τα εξής:
Η επιγαμία Βενετσιάνων και ντόπιων είναι ελεύθερη.- Επιτρέπεται η επανίδρυση ορθόδοξης αρχιεπισκοπής.- Επιτρέπεται η απελευθέρωση δουλοπάροικων.- Η μετακίνηση και η δημιουργία κατοικίας είναι ελεύθερη σε όλο το νησί.- Επιτρέπεται η μεταβίβαση φέουδων σε τρίτους-.Επιτρέπεται η αγορά και κατοχή αλόγων από τους ντόπιους φεουδάρχες.
Η «Ειρήνη του Καλλέργη» κράτησε πάνω από είκοσι χρόνια, ως μετά τον θάνατο του Αλέξιου, αν και σημειώθηκε επανάσταση στα 1319, στα Σφακιά. Η έκτακτη φορολογία του 1330 έγινε αιτία νέας επανάστασης. Ως τα 1363, τρεις ακόμα επαναστάσεις ξέσπασαν, όλες με θετική ή αρνητική συμμετοχή των Καλλέργηδων. Εκείνη τη χρονιά (1363), έμπρακτα κι αιματηρά, σημειώθηκε η προσέγγιση που ο Αλέξιος Καλλέργης οικοδόμησε με την πολιτική του. Ο ίδιος όμως δεν ζούσε να τη δει: